نتيجه آثار مختلفى هم داشته باشند . [ مثلا ] شخصى كه در سايهء ديوارى دراز كشيده ، اگر ببيند كه ديوار دارد برويش مىريزد ، و خراب مىشود ، فورا برخاسته ، فرار مىكند ، و اگر هم شخصى ديگر او را تهديد كند كه اگر بر نخيزى ديوار را بر سرت خراب مىكنم ، باز برمىخيزد و فرار مىكند ، و در صورت اول فرار خود را اختيارى ، و در صورت دوم اجبارى مىداند ، با اينكه اين دو فرار هيچ فرقى باهم ندارند ، هردو داراى ترجيحند ، تنها فرقى كه ميان آن دو است ، اين است كه ترجيح در فرار اول مستند به خود او است ، و در صورت دوم مستند به اجبار است ، يعنى ارادهء جبار در آن دخالت داشته است . « 1 » س 472 - آيا بين فعل اختيارى و فعل اجبارى كه در پاسخ سؤال پيشين مطرح گرديد اختلاف ذاتى است يا اعتبارى ؟ ج - درست است كه ميان فعل اختيارى و اجبارى فرق است بدين صورت كه فعل اختيارى بر وفق مصلحت فاعل سر مىزند ، و به همين جهت مستوجب مدح و يا مذمت ، و ثواب و يا عقاب ، و يا آثار ديگرى است ، به خلاف فعل اجبارى ، كه فاعلش مستوجب مذمت ، و مدح و ثواب و عقاب ، نيست . لكن بحث در اين است كه اختلاف اين دو جور فعل ، ذاتى نيست ، بلكه از نظر ذات يكى هستند ، و اين موارد اختلافى كه از آثار آن دو شمرده شده ، آثاريست اعتبارى ، نه حقيقى و واقعى ، به اين معنا كه عقلاء براى اجتماع بشرى كمالاتى در نظر مىگيرند ، و پاره‌اى از اعمال را موافق آن ، و پاره‌اى

--> ( 1 ) . الميزان ؛ ج 1 ، ص 163 - 166 .